Một đời tìm tòi, phụng sự văn hóa dân tộc

Với 400 trang, "Học giả Đào Duy Anh" là cuốn sách trước hết tập kết các bài viết trong nước về ông trong hơn 70 năm qua, suy tôn và ghi nhận sự đóng góp của GS Đào Duy Anh đối với việc xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc. Là những người thuộc thế hệ hậu sinh, chỉ được biết đến Đào Duy Anh qua những trang sách của ông, nhưng với lòng ngưỡng mộ và kính trọng một bậc học giả đã dành trọn đời mình cho giang sơn, cho văn hóa dân tộc, những người soạn đã hội tụ các bài viết về Đào Duy Anh trong cuốn sách này, mong muốn góp phần dựng lại chân dung của một học giả tiêu biểu của giang sơn. 31 bài viết của 29 tác giả được chia làm hai phần chính. Phần thứ nhất gồm những bài viết ghi lại những xúc cảm, kỷ niệm đối với một học giả lớn, một người thầy lớn, một con người đáng kính. Phần thứ hai gồm các bài nghiên cứu, đưa ra sự đánh giá về những đóng góp của Đào Duy Anh trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa dân tộc và ảnh hưởng của ông đối với xã hội, với những đời sau. Độc giả có thể tiếp cận Đào Duy Anh qua hồi ức và kỷ niệm về ông của những người thân: Bản tổng kết trong lễ mừng thọ ông 80 tuổi do người em ruột là Đào Duy Dzếnh (tức Đào Phan) - nguyên bí thơ Ban cán sự ở đây Đảng (có chức năng như Thành ủy) Hà Nội năm 1941 - chấp bút; quá trình Đào Duy Anh làm báo "Tiếng Dân" với cụ Huỳnh Thúc Kháng do người con trai là Đào Hùng khắc họa; "căn số lận đận" của cuốn "tự điển Truyện Kiều" được chính người em dâu là bà Trần Thị Minh Châu (nguyên Cục trưởng Cục Xuất bản) kể lại. Trùm cuốn sách là thông tin về thế cuộc và sự nghiệp của Đào Duy Anh, hành trình đi từ tinh thần yêu nước, yêu văn hóa dân tộc đến hoạt động khoa học. Qua các bài viết của các học sinh - đều là những nhà sử học có uy tín trong nước như GS Hà Văn Tấn, GS Trần Quốc Vượng, tham khảo GS Phan Huy Lê, hay những nghiên cứu của các chuyên gia về văn hóa (PGS.TS Đỗ Lai Thúy), tôn giáo (GS.TS Đỗ Quang Hưng)... Chân dung khoa học của Đào Duy Anh hiện lên, thật đáng khâm phục. Đứng trước những vấn đề của thực tiễn văn hóa dân tộc, cũng như nhiều trí thức khác, khát vọng của ông là góp phần gây dựng nền văn hóa riêng cho dân tộc mình, một nền văn hóa giàu bản sắc, có khả năng thu nạp tinh hoa của các dân tộc khác và nhất là phải tự chủ trong quá trình tiếp xúc, giao lưu với thế giới. Cả cuộc đời ông đã đeo đuổi, bền chí và nhất quán cho sự nghiệp đó với một niềm tin mãnh liệt vào sức sống của dân tộc cũng như con đường mình đã lựa chọn. Ông luôn đứng vững trên chiến trận văn hóa, cần cù cần lao khoa học với một tấm lòng yêu văn hóa dân tộc thiết tha, bất chấp những sóng gió trong cuộc đời không dễ gì có thể vượt qua. Trước khi tạm biệt cõi tục, trong hồi ký "Nhớ nghĩ chiều hôm", Đào Duy Anh đã tổng kết đầy đủ và sâu sắc hết thảy cuộc đời mình: "Cái góc cạnh chủ đạo là sự diễn biến tư tưởng của tôi từng bước đi vào chủ nghĩa Mác để lấy nó làm kim chỉ nam chỉ dẫn mọi hoạt động của tôi trong lĩnh vực nghiên cứu và tư tưởng, vì đời tôi thực ra không phải là một cuộc thế hoạt động chính trị, mà là thế cuộc tìm tòi và phục vụ về văn hóa của một người trí thức mà thôi". Cuốn sách này khắc họa chân dung ông dựa trên quan điểm đó.